- 1 - سفرنامهء خراسان ناصر الدين شاه دومين بار در سال 1300 قمرى به سفر خراسان براى زيارت مشهد تصميم كرد و از جمله كسانى كه جزء همراهان انتخاب شد يكى هم ميرزا قهرمان امين لشكر بود . مىدانيم محمد حسن خان اعتماد السلطنه كه يكى ديگر از نزديكان و همراهان ناصر الدين شاه بود شرح آن مسافرت را از زبان شاه نوشت و در همان روزگاران به چاپ سنگى رسيد و دوبار هم به همان صورت چاپ و نشر شده است . « 1 » امين لشكر سفرنامه‌اى از شرح وقايع آن مسافرت به رشتهء تحرير درآورد كه يك نسخه از آن از پس حوادث روزگار برجاى مانده است و جزو كتابخانهء مرحوم محمود فرخ شاعر خراسان بود كه متن آن جداگانه چاپ شد تا مورخان از آن استفادهء تاريخى و جغرافيائى و خوانندگان و علاقه‌مندان سفرنامه‌ها از آن بهرهء آگاهى يافتن از نحوهء سفرهاى شاهانه و وضع راهها و نحوهء زندگيهاى پيشين و خصوصيات اخلاقى شاه و همراهان و بالاخره اطلاعات جغرافيائى و قومى داشته باشند . ناصر الدين شاه در ورق اول اين سفرنامه به خط خود نوشته است : « اخبار سفر شما در ركاب براى اين بود كه اينجا بيكار بود . خيال كرديم در خراسان و آن طرفها احتمال داده‌اند خدمت حضرت لزوما حكم شود كه متصدى بشود و البته در اين سفر بىكار نبايد بماند و نخواهم گذاشت كه سفر شما بىثمر بشود ، اما حالا چيزى نگويد كه شهرت بىجائى بكند و اسباب اخلال فراهم بياورند » . سفرنامهء ميرزا قهرمان مأخذى است براى مطابقهء اطلاعات سفر با آنچه در سفرنامهء ناصر الدين شاه آمده است . طبعا مكمل آن است و شرح آن مسافرت رسمى و شاهانه را با زبانى و لحنى و گفتارى ديگر دربر دارد . اين سفر از 5 شعبان 1300 آغاز شد و در 8 ذى الحجه پايان گرفت . خوشبختانه نسخهء سفرنامه ، اگرچه به خط دو خوشنويس است ، ولى امين لشكر خود آن را ديده و در آن اصلاحات و اضافاتى كرده است . درين سفرنامه آنچه بيشتر قابل توجه تواند بود عبارت است از : - اطلاعات دربارهء زندگى شخصى مؤلف ( مانند اينكه يادآور شده است كه در مدرسهء صدر اصفهان تحصيل مىكرده است ) .

--> ( 1 ) - سفرنامهء خراسان . خط محمد رضا كلهر . تهران ، چاپ سنگى ، 1306 ق .